Wie had 5 jaar geleden gedacht dat er een oorlog zou woeden aan onze Europese grenzen? Of dat een machtshongerige Amerikaanse president zijn oog zou laten vallen op Groenland?

Brute machtspolitiek en de wet van de sterkste lijken terug van (nooit?) weggeweest. Hoe moet het nu verder met de internationale rechtsorde en wat met de veiligheid van Europa? Alsook, hoe verhouden wij ons best tegenover grootmachten zoals de Verenigde Staten, China en Rusland?

Prof. Dr. Sven Biscop (UGent) is gespecialiseerd in grootmachtenpolitiek, buitenlandbeleid en defensiebeleid. Hij is directeur van het programma ‘Europa in de wereld’ aan het Egmont – Koninklijk Instituut voor Internationale Betrekkingen in Brussel, lid van de Koninklijke Academie voor Overzeese Wetenschappen en erelid van het Europees Veiligheids- en Defensiecollege. Hij is een veelgevraagd opiniemaker en – zo bleek tijdens onze gespreksavond – een erg bevlogen en heldere spreker.

De dynamiek van internationale politiek

Biscop schetst eerst een algemeen kader voor het begrijpen van internationale politiek. Internationale politiek is volgens Biscop quasi altijd multipolair en dynamisch. De verschillende grootmachten kunnen samenwerken, maar tegelijk zijn ze concurrenten. Soms gaat die concurrentie over in rivaliteit, waarbij men niet langer de regels volgt (denk bijvoorbeeld aan cyberaanvallen, de drones boven luchthavens, …). Dat kan dan weer leiden tot een echte oorlog.

Trumps houding tegenover Europa

In het verleden hebben 2 grote spelers, de VS en Europa, altijd een (transatlantisch) blok gevormd. Dat vast element in de internationale politiek is verdwenen sinds de tweede ambtstermijn van Trump. De VS zijn voor Europa niet langer een bondgenoot, maar zijn een ‘normaal land’ geworden: niet alleen een partner, maar ook een concurrent en soms zelfs rivaal.

Van Trump wordt vaak gezegd dat hij transactionalistisch is. Dat is een verkeerde inschatting, want transactionalisme veronderstelt geven en nemen, terwijl Trump alleen maar wil nemen. Europa heeft zich hierop duidelijk verkeken: men ging telkens mee in de voorstellen van Trump (defensiebudget NAVO, handelstarieven, …), maar dat leidde niet tot aanvaardbare deals maar tot steeds hogere eisen. Het onvoorwaardelijk toegeven en de gênante vleipartijen leverden niets op. Bovendien verzwakte dit de Europese positie en ons imago in de rest van de wereld.

Trump ging vaak regelrecht in tegen de Europese belangen, o.a. door zijn houding m.b.t. Oekraïne en zijn openlijke steun aan extreemrechtse politici en partijen in Europa. Maar het duurde uiteindelijk tot de Amerikaanse claim op Groenland, voor de Europese houding veranderde en men inzag dat men zich assertiever moest opstellen. De Groenlandepisode heeft de band tussen de VS en Europa doorgeknipt en duidelijk gemaakt dat we niet langer timide moeten zijn.

Het is overigens verkeerd om de politiek rond Groenland los te zien van die rond Oekraïne. Want waarom zouden we de Amerikaanse politiek m.b.t. Oekraïne vertrouwen, wanneer ze tegelijk Groenland opeisen? Ook is het fout EU en NAVO te scheiden: als de EU kapot is – waar Trump lijkt op aan te sturen – betekent dit ook het einde van de NAVO.

Er zijn slechts drie grootmachten volgens Trump

Trump is ervan overtuigd dat elke grootmacht – de VS, Rusland, China, maar niet Europa – recht heeft op een invloedssfeer. De inval in Venezuela en de kidnapping van Maduro kan je dan ook zien als een duidelijk signaal aan China en Rusland dat de VS het Amerikaanse continent opeisen.

Die zienswijze is slecht nieuws voor Europa, want als de VS recht hebben op een invloedssfeer, dan geldt dit net zo goed voor Rusland. Trump wil duidelijk zo snel mogelijk de verhouding met Rusland en Poetin normaliseren, en heeft daarbij weinig oog voor de belangen van Europa en  Oekraïne. Europa kan Oekraïne niet meer laten vallen, omdat het aan onze kant staat in de machtsbalans met Rusland.

Nood aan een eigen Europese defensie

De breuk tussen de VS en Europa, en de focus van het Amerikaanse defensiebeleid op China, betekenen dat we ons zullen moeten voorbereiden op een volgende oorlog zonder de Amerikanen. Dat wordt moeilijk omdat de Europese legers nooit bedoeld waren om autonoom te opereren, maar in samenwerking met de VS. De Europese legers bevatten dus verschillende gaten, die nu moeten opgevuld worden. Vroeger werd vaak gesproken over een Europees leger onder EU-vlag, nu verschuift het debat meer naar een EU-pijler binnen de NAVO. Welk percentage we aan defensie zullen moeten besteden is nog voer voor discussie.

Een assertiever Europa

Welke positie moet Europa nu innemen in de veranderende internationale politiek? Kort samengevat zullen we ons tegenover de drie andere grootmachten assertief/assertiever moeten opstellen.  

Met Rusland lijkt het dat er een nieuwe periode van Koude Oorlog aangebroken is.

M.b.t. China – dat zich grosso modo aan de regels houdt – is de situatie meer genuanceerd. Soms zijn we partners, soms concurrenten. We moeten dus samenwerken waar we kunnen, maar op de juiste dossiers ook terugduwen. Dat is essentieel om respect af te dwingen en ernstig genomen te worden.

Tegenover de VS zullen we onze houding moeten veranderen. Vroeger was Europa de trouwste bondgenoot van de Amerikanen, maar nu de VS steeds minder rekening houden met onze belangen en bovendien steeds minder volgens de regels spelen, is dat niet meer de juiste piste en lijkt meer assertiviteit op zijn plaats.